Ferhat, Şirin’i Ne Kadar Bekledi? Aşkın Zamanı, Bilginin Sınırı ve Ahlaki Bir Seçim
Bir insan, sevdiği kişiyi ne kadar beklemeli? Bir gün, bir yıl, on yıl? Peki beklemek, sevginin kanıtı mıdır; yoksa insanın kendi hayatını askıya almasının başka bir adı mı? Ferhat’ın kayalara vurduğu her külünk darbesini bugün bir saat gibi düşünürsek, acaba ölçtüğümüz şey zamanı mı olur, yoksa inancın derinliği mi?
Ferhat ile Şirin anlatısının tek bir değişmez biçimi yoktur. Hikâye, Nizâmî’nin Hüsrev ü Şîrîn geleneğinden Türk edebiyatına, halk anlatılarına ve modern uyarlamalara kadar farklı biçimlerde dönüşmüştür. Bu nedenle “Ferhat, Şirin’i kaç yıl bekledi?” sorusunun kesin bir tarihsel cevabı yoktur. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Bazı modern anlatımlarda Ferhat’ın dağı on yıl deldiği, on birinci yılda Şirin’in yanına geldiği aktarılır; başka varyantlarda ise belirli bir süre verilmez. 1000Kitap Amasya’daki yaygın anlatıda ise Ferhat’ın su yolunu açmak için dağları deldiği, fakat Şirin’in öldüğü yalanını duyunca yaşamını sonlandırdığı anlatılır. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Asıl felsefi soru belki de şudur: Ferhat gerçekten Şirin’i mi bekliyordu, yoksa Şirin’e kavuşacağına dair inancını mı?
Ontoloji: Ferhat’ın Beklediği Şey Gerçekten Var mıydı?
Ontoloji, varlığın ne olduğunu ve bir şeyin “gerçekten var olmak” bakımından ne anlama geldiğini araştırır.
Ferhat’ın aşkı bu açıdan ilginç bir paradoks taşır. Şirin, onun için somut bir insan olmakla birlikte aynı zamanda gelecekte gerçekleşmesi umulan bir hayatın sembolüdür. Ferhat’ın bugünü, gelecekteki bir kavuşmanın anlamıyla şekillenir.
Platon’un idealar düşüncesiyle bakıldığında, Ferhat’ın peşinde olduğu Şirin yalnızca fiziksel bir kişi değil, zihninde aşkın “ideal” biçimine dönüşmüş olabilir. Buna karşılık Aristotelesçi bir yaklaşım, varlığı daha somut ve fiilî ilişkiler üzerinden değerlendirmeye yönelir: Sevgi yalnızca zihinsel bir tasarım değil, karşılıklılık ve eylem gerektiren bir ilişkidir.
Burada çağdaş bir soru ortaya çıkar:
Bir insanın zihnindeki sevilen kişi ile gerçek kişi aynı mıdır?
Bugünün dünyasında bu soru, sosyal medya ilişkilerinden yapay zekâ tarafından oluşturulan sanal karakterlere kadar uzanıyor. Birini yıllarca dijital profili üzerinden beklemek, gerçekten o kişiyi beklemek midir; yoksa onun zihinde kurulmuş temsilini mi?
Ferhat’ın trajedisi de burada yoğunlaşır. Çünkü onun eylemleri, Şirin’in gerçekliğinden çok, Şirin hakkında sahip olduğu tasarıma bağlanır.
Epistemoloji: Ferhat Şirin Hakkında Ne Biliyordu?
Epistemoloji, bilginin nasıl mümkün olduğunu, inanç ile bilgi arasındaki farkı ve doğruluğun nasıl temellendirileceğini inceler.
Hikâyenin en güçlü bilgi kuramı problemi, Ferhat’a Şirin’in öldüğünün söylenmesidir. Ferhat bu bilgiyi doğrulamaz. Söylenen şeyi doğru kabul eder ve kararını bunun üzerine kurar. Amasya anlatısında bu yanlış bilgi onun ölümüne yol açar. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Burada basit ama ürpertici bir soru belirir: Yanlış bir bilgiye dayanarak verilen karar, kişi açısından ahlaken ne kadar “kendi kararıdır”?
Descartes kuşkuyu yöntem hâline getirirken, bilginin güvenilir temellerini arıyordu. Hume ise insan zihninin alışkanlıklar ve olasılıklar üzerinden hareket ettiğini vurguladı. Ferhat’ın durumunda ise aşk, eleştirel kuşkuyu neredeyse imkânsızlaştırır.
Bilgi sahibi olmak başka, doğru bilgiye sahip olmak başkadır
Ferhat’ın elinde bir “bilgi” vardır:
– Şirin’in öldüğü söylenmiştir.
– Söyleyen kişi güvenilir görünmektedir.
– Ferhat bu iddiayı bağımsız olarak sınamamıştır.
– Buna rağmen ölümcül bir karar vermiştir.
Çağdaş epistemolojide buna epistemik gerekçelendirme açısından yaklaşabiliriz. Bir inanca sahip olmak, o inancın yeterince kanıtlandığı anlamına gelmez.
Bugün de benzer durumlarla karşılaşıyoruz: doğrulanmamış haberler, algoritmaların öne çıkardığı içerikler, yapay zekâ yanılgıları ve sosyal medyada hızla yayılan iddialar. Ferhat’ın trajedisi, modern insanın “önce doğrula, sonra karar ver” ilkesinin şiirsel bir karşılığı gibidir.
Etik: Ferhat’ın Aşkı Erdem mi, Saplantı mı?
Etik, neyin iyi, doğru veya sorumlu olduğunu sorgular.
Ferhat’ın fedakârlığı ilk bakışta ahlaki açıdan yüce görünür. Şirin için imkânsız bir işi üstlenir; üstelik açtığı su yolu yalnızca sevgilisine değil, topluma da yarar sağlayabilir. Bazı anlatılarda Ferhat’ın eylemi bu nedenle kişisel aşkın ötesine geçer. Türk Dili ve Edebiyatı+1
Fakat burada etik bir ikilem vardır:
Sevdiğimiz biri uğruna kendimizi feda etmek ne zaman erdem, ne zaman kendini yok etmektir?
Aristoteles’in erdem etiği açısından ölçülülük önemlidir. Cesaret, korkusuzlukla aynı şey değildir; aşırılık da erdemin karşıtı olabilir.
Kantçı açıdan ise insanı yalnızca bir araç olarak kullanmak ahlaken sorunludur. Mehmene Banu’nun Ferhat’a imkânsız bir görev vermesi, aşkı bir pazarlık nesnesine dönüştürür: “Dağı delersen Şirin senindir.” Burada insan ilişkisi, koşullu bir sözleşmeye indirgenir.
Faydacı bir yaklaşım ise farklı bir sonuç verebilir. Eğer Ferhat’ın açtığı su yolu bütün şehre yarar sağlıyorsa, kişisel acının toplumsal faydaya dönüşmesi nasıl değerlendirilmelidir?
En zor soru belki şudur:
Bir eylemin sonucu iyi olduğunda, o eyleme götüren manipülasyon veya haksızlık ortadan kalkar mı?
Ferhat’ın Bekleyişi ve Zamanın Felsefesi
Ferhat’ın bekleyişini yalnızca kronolojik bir süre olarak düşünmek eksik kalır.
Bergson’un zaman anlayışıyla söylersek, yaşanan zaman saatlerin gösterdiği niceliksel süre değildir; insan bilincinde yoğunlaşan deneyimsel zamandır. On yıl bazen bir ömür kadar uzun, bazen tek bir an kadar kısa hissedilebilir.
Heidegger açısından ise insanın varoluşu zamansallıkla iç içedir. Geleceğe yönelik beklenti, bugünkü varoluşu biçimlendirir. Ferhat tam da böyle yaşar: Bugününü gelecekteki kavuşmanın ışığında kurar.
Bu bakımdan “Ferhat Şirin’i kaç yıl bekledi?” sorusu, belki de yanlış sorudur.
Daha güçlü soru şudur:
Bir insan gelecekte gerçekleşeceğine inandığı bir şey uğruna bugününden ne kadar vazgeçebilir?
Sonuç: Ferhat’ın Beklediği Şirin miydi, Anlam mı?
Ferhat’ın bekleyişi kesin bir takvimle ölçülemese de farklı varyantlarda uzun yıllara yayılan bir çile ve sadakat fikri taşır. Hikâyenin bazı modern uyarlamalarında bu süre on yıl olarak belirginleşirken, Amasya anlatısında zamanın kendisinden çok eylemin trajik sonucu öne çıkar. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü+1
Ontoloji bize Ferhat’ın sevdiği kişinin gerçekliği ile zihnindeki Şirin imgesini ayırmayı öğretir. Bilgi kuramı, onun ölümcül kararının doğrulanmamış bir bilgiye dayanabileceğini gösterir. Etik ise aşk adına yapılan fedakârlığın her zaman ahlaki bir iyilik olmadığını hatırlatır.
Belki de Ferhat’ın hikâyesi, beklemenin ne kadar sürdüğünden çok, beklerken kim olduğumuz hakkındadır.
Bir insan sevdiği kişiyi beklerken kendi hayatını kaybediyorsa, buna sadakat mi demeliyiz?
Ya sevdiğimiz kişi hiç gelmeyecekse?
Ve daha zor soru: Bazen insanın vazgeçmesi, sevginin ihaneti değil; kendine karşı sorumluluğunun başlangıcı olabilir mi?
Okuduğunuz için teşekkürler. Ferhat, Şirin’i ne kadar bekledi hakkındaki bu yazının işinize yaradığına inanıyoruz.